Nhiều năm qua, người ta nhắc nhiều đến TS Tươi trong vai trò một nữ lãnh đạo trường đại học hàng đầu cả nước, nguyên hiệu trưởng và nay là bí thư Đảng ủy Trường ĐH Bách khoa (ĐH Quốc gia TP.HCM).

Ít ai biết bà là một trong những người hiếm hoi đầu tiên chọn nghiên cứu khoa học máy tính, từ đó mở ra hướng nghiên cứu sâu và mới tại VN: giao tiếp với máy tính bằng ngôn ngữ con người. Bà đã dành cho Tuổi Trẻ Cuối Tuần cuộc trò chuyện.

* “Giao tiếp với máy tính bằng ngôn ngữ”, luận án tiến sĩ và là hướng nghiên cứu chủ đạo trong cuộc đời khoa học của bà. Có thể hiểu nó đơn giản như thế nào, thưa bà?

- Nghĩa là làm máy tính hiểu mình bằng tiếng Việt. Ngày ở Tiệp Khắc (nay chia thành Cộng hòa Czech và Slovakia) nghiên cứu tiến sĩ, tôi thiết lập chương trình quản lý nhân sự bằng máy tính. Tôi gõ vào máy tính chẳng hạn “Cô Trần Thị Hà đã làm việc ở đây bao nhiêu năm?”, máy hiện ra câu trả lời “Cô Trần Thị Hà đã làm việc ở đây ba năm”, nghĩa là máy đã hiểu câu hỏi của tôi. Lúc tôi sang học, Tiệp Khắc đã có hẳn ngành nghiên cứu này, giúp máy tính có thể giao tiếp, hiểu con người. 70 năm nay, Mỹ đã phát triển nó thành 30 nhánh con, hỗ trợ tích cực các lĩnh vực khác trong công nghệ thông tin, như truy xuất thông tin.

* Như vậy, bà chính là người đầu tiên đưa ngành nghiên cứu này về VN?

- Tôi không dám nói như vậy. Lúc tôi từ Tiệp Khắc về năm 1977 thì ở miền Nam chỉ mình tôi nghiên cứu. Tôi là một trong những người đưa nó vào giảng dạy, hướng dẫn thế hệ sau bước đi trên con đường này. Tôi đã nghiên cứu và hướng dẫn sinh viên thực hiện nghiên cứu liên quan đến dịch máy, tạo bộ phân tích từ vựng, cú pháp, mở rộng khả năng ứng dụng vào phân tích và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (tiếng Việt). Trong đó “Bắt lỗi chính tả tiếng Việt trên máy tính” có khả năng bắt lỗi chính tả do đánh máy, kể cả những lỗi không sai từ vựng nhưng trong ngữ cảnh văn phong của câu thì sai nghĩa. Về mặt khoa học, đề tài đã xây dựng chương trình “dạy” cho máy tính học và sau đó nó có thể tự động tạo ra các luật để bắt lỗi chính tả thay vì trước đây con người phải làm thủ công. Chương trình có hơn 20.000 luật và từ điển có hơn 30.000 từ.

* Vì sao bà lại chọn máy tính vào thập niên 1970-1980, khi lĩnh vực này còn rất mới mẻ trong nước cũng như ở nước ngoài?

- Được cử đi Tiệp Khắc học, vào Trường Cvut, một trường danh tiếng ở châu Âu, tôi chọn máy tính số đơn giản vì so với hai ngành còn lại (điều khiển tự động, khoa học chính xác) thuộc chuyên khoa kỹ thuật điều khiển mà tôi đang học, nó trông hợp với tạng suy nghĩ của tôi hơn. Chọn hoàn toàn do cảm tính, không hoạch định trước nhưng khi bước vào học thì tôi rất mê mẩn.

* Mê đến mức đang mang bầu vẫn đi luyện thi nghiên cứu sinh?

- (Cười) Tôi trở về nước sau khi học xong đại học, vào giảng dạy ở Trường ĐH Bách khoa TP.HCM, lúc này trường mới vừa thành lập chuyên ngành máy tính. Tôi còn nhớ thời bấy giờ trường mới chỉ có vài máy tính, giảng viên, sinh viên phải đăng ký thực hành 24/24 giờ, suốt đêm.

Tài liệu cực kỳ thiếu thốn, được những giáo sư Tiệp Khắc gửi tạp chí chuyên ngành là mừng lắm, có cái trao đổi thêm với sinh viên. Năm 1982, biết có vài suất nghiên cứu sinh, đang mang thai con đầu lòng, vì mê, tôi vẫn đăng ký học luyện. Bé chào đời chưa đầy tháng, tôi tham gia kỳ thi và trúng tuyển. Con 2 tuổi thì gửi bà nội và các dì nuôi, lúc này chồng tôi cũng đang ở nước ngoài, tôi quay lại đất nước Tiệp Khắc...

Sau chặng đường dài của cuộc đời, nay gần về hưu, tôi thấy hạnh phúc chính là sự chia sẻ của tình người. Bao nhiêu năm qua, mỗi khi gặp khó khăn, tôi đều nhận được động viên từ chồng mình và các con. Những ngày đi học xa con, nếu không có gia đình làm điểm tựa, tôi thấy mình khó vượt qua. Những ngày đi thi nghiên cứu sinh, bạn bè người cho mượn xe đạp, người chia từng tem phiếu, là khoảng thời gian mãi mãi không bao giờ tôi quên.

Sophia Kovalevskaia là tên nhà nữ toán học Nga lỗi lạc thế kỷ 19. Giải thưởng Kovalevskaia được thành lập năm 1985 nhằm khuyến khích hoạt động nghiên cứu khoa học tự nhiên dành cho phụ nữ những nước đang phát triển. Đến nay đã có 80 nhà khoa học nữ của các nước nhận được giải thưởng này, trong đó có VN.

ĐẶNG XUÂN thực hiện